Utwór pracowniczy – komu przysługują prawa autorskie?

Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa w chwili przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron, chyba że ustawa lub umowa o pracę stanowią inaczej.

Nie każdy utwór stworzony przez pracownika podlega tej regulacji. Pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe do utworu wyłącznie w przypadku, gdy pracownik stworzył dzieło w ramach wykonywania obowiązków pracowniczych.

Pracodawca może nabyć autorskie prawa majątkowe do utworu pracowniczego, czyli prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim. Autorskie prawa osobiste pozostają jednak przy pracowniku jako twórcy i nie mogą zostać przeniesione na inną osobę. Obejmują one między innymi prawo do autorstwa utworu oraz oznaczenia go swoim nazwiskiem.

Kogo dotyczą przepisy o utworach pracowniczych?

Regulacja ta odnosi się do osób pozostających w stosunku pracy w rozumieniu Kodeksu pracy, czyli do pracowników. Kluczowe jest więc ustalenie najpierw, czy dana osoba rzeczywiście pozostaje w stosunku pracy. Pojęcie pracownika obejmuje osoby zatrudnione na podstawie: 

• umowy o pracę, 

• powołania, 

• mianowania,

• wyboru,

• spółdzielczej umowy o pracę. 

Przepisy te co do zasady nie mają więc zastosowania do osób pozostających na tak zwanej umowie zlecenia czy też umowie o dzieło. Warto jednak podkreślić, iż nazwa umowy nadana przez strony nie ma decydującego znaczenia dla kwalifikacji wynikającego z niej stosunku prawnego. Ważne jest, czy spełnione zostały cechy stosunku pracy. Pracownik to osoba, która świadczy pracę konkretnego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem, w wyznaczonym miejscu i czasie za wynagrodzeniem. Jeśli w danym przypadku stosunek prawny posiada wymienione cechy, należy uznać go za stosunek pracy niezależnie od tego, jaka nazwa została nadana umowie albo jak zostały nazwane strony umowy. Ma to znaczenie również z punktu widzenia prawa autorskiego. Przed ustaleniem, komu przysługują prawa do stworzonego dzieła, może być więc konieczne określenie rzeczywistego charakteru współpracy stron. 

Co oznacza „stworzenie utworu w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy”?

Jest to jedno z najważniejszych pytań dotyczących praw autorskich pracownika. Aby pracodawca nabył autorskie prawa majątkowe, pracownik musi stworzyć utwór w wyniku wykonywania obowiązków pracowniczych. Oznacza to, że tworzenie utworów danego rodzaju powinno mieścić się w zakresie zadań powierzonych pracownikowi. Pracodawca nie nabywa bowiem praw do każdego utworu stworzonego przez osobę, którą zatrudnia.

Warto podkreślić, że samo stworzenie przez pracownika utworu przy użyciu urządzeń należących do pracodawcy lub w miejscu pracy, na przykład na służbowym komputerze, nie przesądza jeszcze o uznaniu go za utwór pracowniczy. 

PRZYKŁAD

Grafik komputerowy zatrudniony w agencji reklamowej otrzymuje zadanie stworzenia grafiki. Przygotowywanie projektów graficznych należy do jego obowiązków, więc stworzony w ten sposób projekt może zostać uznany za utwór pracowniczy.

Inaczej może wyglądać sytuacja księgowego zatrudnionego w tej samej agencji, który z własnej inicjatywy i poza zakresem swoich obowiązków przygotuje projekt graficzny. Sam fakt zatrudnienia w przedsiębiorstwie nie oznacza jeszcze, że pracodawca automatycznie nabywa autorskie prawa majątkowe do takiego projektu.

Czy nazwa stanowiska decyduje o uznaniu utworu za pracowniczy?

Sama nazwa stanowiska nie decyduje o istnieniu obowiązku pracy twórczej ani o tym, czy dane dzieło można uznać za utwór pracowniczy. Przepis ma zastosowanie zarówno do pracowników zatrudnionych na stanowiskach  w oczywisty sposób związanych z tworzeniem utworów, takich jak programista, grafik komputerowy czy projektant mody, jak i do pracowników odpowiedzialnych za promocję, prowadzenie księgowości czy obsługę biura. W przypadku sporu istotne może być ustalenie, czy zamiarem stron było powierzanie pracownikowi zadań twórczych prowadzących do powstawania utworów .

Nabycie praw autorskich przez pracodawcę

Co do zasady pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe do utworu z chwilą przyjęcia utworu, chyba że ustawa lub umowa o pracę stanowi inaczej. To właśnie wtedy te prawa przechodzą na pracodawcę. Dodatkowo wraz z autorskimi prawami majątkowymi pracodawca zasadniczo nabywa własność przedmiotu, na którym utrwalono utwór.

Co w praktyce oznacza przyjęcie utworu? Przyjęcie utworu to oświadczenie woli pracodawcy, którego treścią jest zaakceptowanie utworu wykonanego przez pracownika. Chodzi o wyrażenie przez pracodawcę woli, że przedłożony mu utwór został wykonany i może zostać przyjęty jako rezultat pracy pracownika. Nie jest przy tym konieczne uzyskanie dodatkowej zgody pracownika na samo przyjęcie utworu. Przyjęcie utworu może nastąpić w każdy sposób wyrażający w sposób dostateczny wolę pracodawcy. Przyjęcie utworu wywołuje skutki w momencie, gdy zostało złożone w sposób umożliwiający pracownikowi zapoznanie się z jego treścią. 

Co jeśli pracodawca milczy przez 6 miesięcy?

Jeżeli pracodawca w terminie sześciu miesięcy od dostarczenia utworu nie zawiadomi pracownika:

• o nieprzyjęciu utworu albo
• o uzależnieniu jego przyjęcia od wprowadzenia określonych zmian,

uważa się, że utwór został przyjęty bez zastrzeżeń.  Strony mogą jednak umówić się na inny termin. 

Program komputerowy jako utwór pracowniczy

Wyjątkowym przypadkiem nabycie autorskich praw majątkowych jest nabycie praw do programu komputerowego wykonanego przez pracownika. Program komputerowy jest utworem i podlega ochronie na takich samych zasadach jak utwór literacki. Ważne jest, że ochrona przyznana programowi komputerowemu obejmuje wszystkie jego formy wyrażenia. Natomiast idee i zasady będące podstawą jakiegokolwiek elementu programu komputerowego nie podlegają ochronie. Oznacza to, że ochrona może obejmować tylko już konkretną postać programu. Nie obejmuje ona natomiast samego pomysłu na aplikację ani koncepcji programu. Możliwe jest więc, aby powstały dwa oddzielne programy stworzone przez dwie różne osoby mające realizować ten sam cel lub tę samą koncepcję. 

Jeżeli program komputerowy został stworzony przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków wynikających ze stosunku pracy, autorskie prawa majątkowe co do zasady przysługują pracodawcy, chyba że umowa stanowi inaczej. Sam fakt, że program został napisany przez osobę zatrudnioną na stanowisku programisty, nie oznacza jeszcze, że pracodawcy przysługują prawa do każdego programu, modułu lub fragmentu kodu stworzonego przez tę osobę. Nadal musi zostać spełniona przesłanka związku utworu z obowiązkiem wynikającym ze stosunku pracy.

Nabycie prawa autorskiego do programu komputerowego 

Wyjątkowo w przypadku programu komputerowego nabycie prawa do utworu przez pracodawcę nie następuje w ramach przyjęcia utworu. Pracodawca pierwotnie nabywa prawo do programu komputerowego stworzonego przez pracownika w związku z wykonywaniem obowiązku wynikającego ze stosunku pracy. Strony stosunku pracy mogą natomiast uregulować tę kwestię odmiennie. Konstrukcja ta wskazuje na szczególność programów komputerowych i ich ochrony. Ma ona na celu zapobieganie sytuacji, w której pracownik zbyłby prawa do programu komputerowego na rzecz osoby trzeciej.